Jarema Andrzej Rabiński

RZECZOZNAWSTWO · NADZORY · EDUKACJAW ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA

Menu

WIEDZA · POJĘCIA I DEFINICJE

Słownik pojęć

Terminologia dendrologiczna, budowlana, środowiskowa i prawna — z podaniem charakteru pojęcia.

Definicje mają charakter objaśniający. Nie wszystkie pojęcia są terminami zdefiniowanymi ustawowo; jeżeli definicja wynika z przepisów lub norm, w konkretnym postępowaniu należy sięgnąć do aktualnego oryginału.

Hasła alfabetycznie

Wszystkie hasła: 301. Możesz też przejść do wybranej litery.

A

Aeracja gleby
Wymiana gazowa w przestrzeniach porowych gleby, warunkująca między innymi dostępność tlenu dla korzeni i organizmów glebowych. Zagęszczenie oraz zalanie mogą ją ograniczać. (gleba, woda i siedlisko)
Aleja drzew
Zorganizowany układ liniowy drzew, zwykle nasadzonych wzdłuż drogi, osi kompozycyjnej lub ciągu komunikacyjnego. Wartość alei może wynikać zarówno z drzew, jak i z układu przestrzennego. (dendrometria i drzewostan)
Aleja zabytkowa
Aleja drzew istotna dla historycznej kompozycji lub objęta odpowiednią formą ochrony; jej status trzeba sprawdzić w dokumentacji. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Aparat asymilacyjny
Części rośliny uczestniczące w fotosyntezie, przede wszystkim zielone liście i młode pędy. Ich stan wpływa na bilans energetyczny drzewa, lecz nie jest jedynym wskaźnikiem jego kondycji. (botanika i fizjologia drzew)
Arborysta
Osoba wykonująca specjalistyczne prace przy drzewach lub zajmująca się ich pielęgnacją, ochroną i oceną. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Arborystyczny nadzór nad robotami
Kontrola wykonania przyjętych środków ochrony drzew podczas prac oraz reagowanie na nieprzewidziane kolizje. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Arborystyka
Specjalistyczna praktyka ochrony, pielęgnacji i zarządzania drzewami, zwłaszcza w otoczeniu infrastruktury. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Asymilaty
Związki organiczne wytwarzane podczas fotosyntezy i transportowane do miejsc wzrostu, oddychania lub magazynowania; ich dostępność zależy między innymi od sprawności aparatu asymilacyjnego. (botanika i fizjologia drzew)

B

Badanie instrumentalne drzewa
Wykorzystanie urządzeń pomiarowych do rozpoznawania wybranych cech drzewa, z uwzględnieniem zakresu i ograniczeń metody. (diagnostyka i ekspertyzy)
Badanie rezystograficzne
Pomiar oporu wnikania cienkiego elementu pomiarowego w drewno; służy miejscowej ocenie zmian jego struktury, a nie pełnej ocenie statyki. (diagnostyka i ekspertyzy)
Bezczynność organu administracji
Brak załatwienia sprawy przez organ w wymaganym terminie albo brak podjęcia wymaganych czynności. Ocena zależy od rodzaju postępowania i aktualnych przepisów proceduralnych. (termin prawno-przyrodniczy)
Bezwykopowa technologia budowy sieci
Wykonanie infrastruktury podziemnej bez otwartego wykopu na całej długości, z doborem metody do warunków i istniejących korzeni. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Biegły sądowy
Osoba posiadająca wiadomości specjalne, powoływana przez sąd do wydania opinii w określonej sprawie. Funkcja procesowa różni się od sporządzania prywatnej ekspertyzy na zlecenie klienta. (termin prawno-przyrodniczy)
Biel drewna
Zewnętrzna część drewna wielu gatunków drzew, uczestnicząca w przewodzeniu wody i składników mineralnych oraz niekiedy w magazynowaniu substancji zapasowych. Różni się funkcjonalnie od twardzieli. (botanika i fizjologia drzew)
Biocenoza
Zespół populacji organizmów różnych gatunków współwystępujących i oddziałujących na siebie w określonym środowisku. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Biofilm
Zorganizowana warstwa mikroorganizmów związanych z powierzchnią i otoczonych wytworzoną przez nie macierzą. Może rozwijać się także w środowisku glebowym i instalacjach wodnych. (gleba, woda i siedlisko)
Biologiczna struktura drzewostanu
Układ biologicznych cech i relacji drzew w danym drzewostanie, w tym zróżnicowania gatunkowego, wiekowego i rozwojowego. Zakres oceny powinien zostać sprecyzowany w opracowaniu. (termin prawno-przyrodniczy)
Bioróżnorodność
Zróżnicowanie organizmów żywych na poziomie genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym. Przy projektowaniu zieleni nie sprowadza się wyłącznie do liczby posadzonych gatunków. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Biotop
Obszar o względnie jednorodnych warunkach abiotycznych, stanowiący środowisko życia określonej biocenozy. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Blizna przyranna
Tkanki wytwarzane na obrzeżach uszkodzenia pnia lub gałęzi, stopniowo zarastające odsłoniętą powierzchnię. Nie oznaczają odtworzenia pierwotnej struktury uszkodzonego drewna. (botanika i fizjologia drzew)
Bonitacja siedliska
Ocena jakości warunków wzrostu, stosowana m.in. w leśnictwie do charakteryzowania produkcyjności siedliska. Nie jest synonimem indywidualnej wyceny wartości drzewa. (dendrometria i drzewostan)
Bryła korzeniowa
Zespół korzeni wraz z otaczającym podłożem ujmowany w określonym kontekście. Przy przygotowaniu drzewa do przesadzenia oznacza część podłoża z korzeniami przygotowywaną do przemieszczenia; nie jest synonimem całego systemu korzeniowego. (termin dendrologiczny i szkółkarski)
Budowa anatomiczna drewna
Wewnętrzny układ komórek i tkanek drewna, obejmujący między innymi elementy przewodzące, wzmacniające i miękiszowe; jego cechy różnią się pomiędzy grupami roślin drzewiastych. (botanika i fizjologia drzew)

C

Cechy diagnostyczne drzewa
Obserwowalne właściwości stanu i budowy drzewa istotne dla określonego pytania diagnostycznego. (diagnostyka i ekspertyzy)
Cięcie formujące
Zabieg wykonywany głównie na młodych drzewach w celu kształtowania ich przyszłej struktury. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Cięcie pielęgnacyjne
Zbiorcze określenie cięć o określonym celu pielęgnacyjnym; zakres zabiegu powinien zostać sprecyzowany. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Cięcie redukcyjne korony
Ograniczenie wybranych części korony przez zaplanowane cięcia, dobierane do kondycji i celu zabiegu. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Cięcie sanitarne
Branżowe określenie usuwania wybranych martwych, uszkodzonych lub porażonych gałęzi, nieoznaczające dowolnego skracania korony. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Cięcie techniczne
Cięcie służące uzyskaniu określonego prześwitu lub zmniejszeniu kolizji z infrastrukturą. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Czapeczka korzeniowa
Tkanka ochronna osłaniająca wierzchołek wzrostu korzenia i uczestnicząca w rozpoznawaniu warunków podłoża. Nie jest tożsama ze strefą intensywnego pobierania wody. (termin dendrologiczny)
Czop po cięciu
Pozostałość fragmentu gałęzi po cięciu, mogąca zamierać i utrudniać zarastanie rany. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Czynniki abiotyczne
Nieożywione elementy środowiska, takie jak temperatura, woda, światło, wiatr i właściwości gleby, wpływające na wzrost oraz kondycję drzew. (gleba, woda i siedlisko)
Czynniki biotyczne
Oddziaływania organizmów żywych, w tym roślin, grzybów, owadów i mikroorganizmów. Mogą być dla drzewa korzystne, obojętne albo szkodliwe. (gleba, woda i siedlisko)

D

Dach o tradycyjnym układzie warstw
Układ dachu, w którym hydroizolacja znajduje się nad termoizolacją. Może być podstawą zaprojektowania zazielenienia, jeśli przewiduje to całościowe rozwiązanie techniczne. (termin techniczny)
Dach odwrócony
Rozwiązanie dachu z termoizolacją położoną nad hydroizolacją, wymagające właściwej koordynacji z systemem zazielenienia. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Dach zielony
Techniczny układ zazielenienia na konstrukcji budowlanej, którego funkcjonowanie wymaga skoordynowania m.in. hydroizolacji, układów wodnych, substratu i roślin. Podział na typ ekstensywny lub intensywny opisuje inne kryterium niż sposób użytkowania. Zobacz klasyfikację dachów zielonych.
Dach zielony ekstensywny
Dach z roślinnością dobraną do warunków zazielenienia ekstensywnego, z reguły o relatywnie małych wymaganiach utrzymaniowych. Nie oznacza automatycznie zakazu użytkowania dachu przez ludzi. (termin technologiczno-roślinny)
Dach zielony intensywny
Dach z zazielenieniem intensywnym umożliwiającym — przy odpowiednich warunkach technicznych — rozwój bardziej wymagających zespołów roślin, także krzewów i drzew. Nie oznacza automatycznie publicznej dostępności. (termin technologiczno-roślinny)
Dach zielony nieużytkowany
Dach z zazielenieniem, którego powierzchnia nie jest przeznaczona do regularnego użytkowania rekreacyjnego przez ludzi. Nie oznacza to braku dostępu technicznego do przeglądów i pielęgnacji. (termin techniczny)
Dach zielony półintensywny
Określenie zazielenienia pośredniego między typem ekstensywnym i intensywnym; rzeczywiste parametry należy podać w projekcie. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Dach zielony użytkowany
Dach zaprojektowany i dopuszczony do określonego sposobu korzystania przez ludzi. Sposób użytkowania jest innym kryterium niż intensywność zazielenienia. (kryterium funkcjonalne)
Dach zielony wewnętrzny
Termin stosowany w opracowaniu Jaremy i Marty Weber-Siwirskiej na zazielenienie umieszczone wewnątrz obiektu budowlanego, np. na wewnętrznej powierzchni stropu. (termin techniczny)
Dach zielony zewnętrzny
Termin opisujący zazielenienie umieszczone na zewnętrznej części obiektu budowlanego; w opracowaniu Jaremy obejmuje rozwiązania na obiektach różnej skali. (termin techniczny)
Decyzja administracyjna
Rozstrzygnięcie organu administracji wydane w konkretnej sprawie na podstawie właściwych przepisów. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Defekt strukturalny drzewa
Cecha budowy lub uszkodzenie mogące wpływać na zachowanie drzewa pod obciążeniem. Defekt sam w sobie nie przesądza o niedopuszczalnym ryzyku. (diagnostyka i ekspertyzy)
Dendroflora
Ogół gatunków i osobników drzew oraz krzewów występujących na określonym obszarze; pojęcie często stosowane w publikacjach o zieleni i środowisku miejskim. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Dendrolog
Specjalista zajmujący się drzewami i krzewami, ich rozpoznawaniem, cechami i warunkami życia; uprawnienia do konkretnych czynności wynikają z osobnych podstaw. (diagnostyka i ekspertyzy)
Dendrologia
Dziedzina wiedzy dotycząca drzew i krzewów, ich systematyki, rozpoznawania i wymagań siedliskowych. (diagnostyka i ekspertyzy)
Dendrometria
Dziedzina zajmująca się pomiarem drzew i drzewostanów, obejmująca m.in. średnicę, obwód, wysokość, objętość i cechy korony. (dendrometria i drzewostan)
Detal hydroizolacyjny
Rozwiązanie uszczelnienia newralgicznego miejsca dachu, np. przejścia instalacji, wpustu lub styku z attyką. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Dokumentacja fotograficzna drzewa
Zdjęcia pozwalające określić lokalizację, budowę i stan drzewa oraz udokumentować zmiany w czasie. (diagnostyka i ekspertyzy)
Dokumentacja konserwatorska
Dokumenty opisujące wartości, stan i historię zabytku albo projektowane działania względem niego. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Dokumentacja projektowa ochrony drzew
Rysunki i opis rozwiązań dotyczących sposobu zachowania oraz ochrony drzew podczas realizacji robót. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Drenaż dachu zielonego
Układ umożliwiający odprowadzanie nadmiaru wody z warstw zazielenienia w powiązaniu z odwodnieniem dachu. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Drewno
Tkanka przewodząca i wzmacniająca pędów oraz korzeni roślin naczyniowych, w drzewach wytwarzana podczas przyrostu wtórnego. Jest materiałem niejednorodnym o właściwościach zależnych od budowy i wilgotności. (botanika i fizjologia drzew)
Drewno reakcyjne
Drewno o odmiennej budowie, powstające w odpowiedzi na obciążenia i położenie organów; pomaga regulować orientację pnia lub gałęzi. U drzew iglastych i liściastych powstaje w odmienny sposób. (botanika i fizjologia drzew)
Drzewo dziuplaste
Drzewo posiadające dziuple lub jamy, ważne także jako siedlisko organizmów; nie musi wymagać usunięcia. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Drzewo obumarłe
Drzewo pozbawione procesów życiowych, które odróżnia się od drzewa zamierającego, wykazującego jeszcze oznaki życia. Ocenę należy udokumentować na podstawie cech konkretnego egzemplarza. (termin prawno-przyrodniczy)
Drzewo owocowe
Drzewo należące do gatunku lub odmiany uprawianej dla owoców. W przepisach o usuwaniu drzew znaczenie określenia zależy od aktualnego brzmienia ustawy i przewidzianych wyjątków. (termin prawno-przyrodniczy)
Drzewo pomnikowe
Zwyczajowe określenie drzewa ustanowionego pomnikiem przyrody, którego status wynika z odpowiedniego aktu. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Drzewo weteran
Określenie drzewa o cechach dojrzałego etapu życia i często wysokiej wartości siedliskowej; rozpoznanie zależy od przyjętych kryteriów. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Drzewo zamierające
Drzewo wykazujące zaawansowane oznaki pogarszania się funkcji życiowych i postępującego obumierania tkanek, które jednak nie jest jeszcze całkowicie martwe. (termin prawno-przyrodniczy)
Drzewostan
Zbiór drzew występujących na określonym obszarze, rozpatrywany jako układ o określonym składzie, strukturze i wieku. W przestrzeni miejskiej zakres pojęcia należy wskazać w opracowaniu. (dendrometria i drzewostan)
Drzewostan o charakterze parkowym
Zespół drzew tworzący układ charakterystyczny dla parku, ogrodu lub innego założenia o funkcji krajobrazowej, kompozycyjnej i rekreacyjnej. (termin prawno-przyrodniczy)
Drzewostan równowiekowy
Drzewostan, w którym drzewa należą do zbliżonej klasy wieku. Określenie nie oznacza, że wszystkie egzemplarze wyrosły dokładnie w tym samym roku. (dendrometria i drzewostan)
Drzewostan różnowiekowy
Drzewostan złożony z drzew należących do zróżnicowanych klas wieku; zwykle odróżniany od drzewostanu o względnie wyrównanym wieku. (dendrometria i drzewostan)

E

Ekosystem
Układ organizmów i ich środowiska nieożywionego połączony przepływem energii oraz obiegiem materii. Drzewo jest elementem ekosystemu, a nie odrębnym ekosystemem w każdym znaczeniu. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Ekoton
Strefa przejściowa między dwoma zbiorowiskami lub ekosystemami, w której mogą występować gatunki charakterystyczne dla obu sąsiadujących obszarów. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Ekran korzeniowy
Przegroda lub rozwiązanie ograniczające rozprzestrzenianie korzeni w określonym kierunku, projektowane zależnie od siedliska. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Ekspertyza dendrologiczna
Opracowanie specjalistyczne służące rozpoznaniu określonego problemu dotyczącego drzewa lub grupy drzew, z opisem metod, ustaleń, ograniczeń i wniosków.
Ekspertyza przyrodnicza
Specjalistyczne opracowanie odpowiadające na określone pytania dotyczące przyrody, z metodami dostosowanymi do zakresu zadania. (diagnostyka i ekspertyzy)
Elewacja zielona
Zazieleniona fasada z wykorzystaniem pnączy lub innego systemu roślinnego; jej rozwiązania mogą się istotnie różnić. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Etylen
Gazowy regulator wzrostu roślin uczestniczący między innymi w procesach dojrzewania, starzenia i reakcjach na stres. Nie należy utożsamiać go z objawem konkretnej choroby drzewa. (botanika i fizjologia drzew)
Ewapotranspiracja
Łączna utrata wody do atmosfery w wyniku parowania z powierzchni i transpiracji roślin. Jest ważnym składnikiem bilansu wodnego terenu. (gleba, woda i siedlisko)

F

Fauna glebowa
Zespół zwierząt żyjących w glebie i na jej powierzchni, uczestniczących m.in. w rozdrabnianiu materii organicznej i procesach kształtujących strukturę podłoża. (ekologia gleby)
Fellogen
Tkanka twórcza wytwarzająca korek i inne elementy wtórnej tkanki okrywającej. Jej działanie uczestniczy w tworzeniu perydermy na starszych częściach rośliny. (botanika i fizjologia drzew)
Floem (łyko)
Tkanka przewodząca uczestnicząca w transporcie produktów fotosyntezy i innych substancji sygnałowych między organami drzewa. Uszkodzenie łyka może zakłócać zaopatrzenie korzeni. (botanika i fizjologia drzew)
Formy zmieszania drzewostanu
Sposób przestrzennego rozmieszczenia różnych gatunków drzew, np. pojedynczo, grupowo lub w większych skupieniach. Jest odrębny od samego składu gatunkowego. (termin prawno-przyrodniczy)
Fotoperiodyzm
Reakcja roślin na długość dnia i nocy, wpływająca na określone procesy rozwojowe, na przykład przechodzenie do spoczynku. Nie działa niezależnie od temperatury i innych czynników środowiska. (botanika i fizjologia drzew)
Fotosynteza
Proces wytwarzania związków organicznych z dwutlenku węgla i wody z wykorzystaniem energii świetlnej. U drzew odbywa się głównie w zielonych tkankach liści i pędów. (botanika i fizjologia drzew)

G

Gatunek drzewiasty
Gatunek rośliny wykształcającej trwałe, zdrewniałe pędy, należący do grupy drzew lub krzewów. O sposobie zaliczenia do formy wzrostu decydują cechy biologiczne. (dendrometria i drzewostan)
Gatunek obcy
Gatunek występujący poza naturalnym zasięgiem w wyniku działalności człowieka. Sam status obcego pochodzenia nie oznacza automatycznie inwazyjności. (dendrometria i drzewostan)
Gatunek rodzimy
Gatunek występujący naturalnie na danym obszarze w wyniku procesów niezwiązanych z celowym introdukowaniem przez człowieka. Status należy odnosić do konkretnego regionu. (dendrometria i drzewostan)
Geowłóknina
Wyrób geosyntetyczny służący m.in. filtracji, rozdzielaniu lub ochronie warstw, o parametrach dobranych do projektu. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Geowłóknina filtracyjna
Materiał rozdzielający warstwy i ograniczający przemieszczanie drobnych cząstek z zachowaniem wymaganej przepuszczalności. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Gleba antropogeniczna
Gleba powstała lub silnie przekształcona pod wpływem działalności człowieka; w mieście może charakteryzować się niejednorodną strukturą, domieszkami i zmiennymi warunkami powietrzno-wodnymi. (gleba, woda i siedlisko)
Gleba strukturalna
Specjalnie zaprojektowany materiał podłoża, łączący funkcję przenoszenia określonych obciążeń z przestrzenią dla rozwoju korzeni. Parametry zależą od przyjętej technologii i projektu. (gleba, woda i siedlisko)
Głębokość zakorzenienia drzewa
Odległość od powierzchni gruntu do najgłębiej położonych korzeni, rozpatrywana w konkretnym siedlisku. Rzeczywista głębokość nie musi odpowiadać potencjałowi wynikającemu z cech gatunku. (termin dendrologiczny)
Gospodarka asymilatami
Sposób wytwarzania, transportu, wykorzystywania i magazynowania związków organicznych przez drzewo. Usunięcie dużej części żywej korony może istotnie zmienić ten bilans. (botanika i fizjologia drzew)
Grunt rodzimy
Grunt występujący naturalnie w miejscu inwestycji, którego pierwotne właściwości i układ należy odróżniać od materiałów nawiezionych lub przygotowanych substratów. (termin hydrologiczny)
Grzyb pasożytniczy
Grzyb korzystający z żywego gospodarza; jego stwierdzenie nie wystarcza do określenia ryzyka uszkodzenia drzewa. (diagnostyka i ekspertyzy)
Grzyb saprotroficzny
Grzyb rozkładający martwą materię organiczną, w tym drewno; jego znaczenie zależy od gatunku i miejsca występowania. (diagnostyka i ekspertyzy)

H

Higrofity
Rośliny przystosowane do stanowisk o wysokiej dostępności wody. Ich wymagania wodne różnią się od wymagań mezofitów i kserofitów. (termin hydrologiczny)
Hormony roślinne
Wytwarzane przez roślinę związki regulujące wzrost, rozwój i reakcje na bodźce. Ich działanie zależy od rodzaju hormonu, stężenia, tkanki i współdziałania innych sygnałów. (botanika i fizjologia drzew)
Hydroizolacja
Warstwa lub układ materiałów chroniących elementy konstrukcji przed niepożądanym przenikaniem wody. Sama wodoszczelność nie dowodzi odporności na przerastanie korzeni. (termin budowlany)
Hydroizolacja przeciwkorzeniowa
Warstwa uszczelnienia o potwierdzonej odporności na określone oddziaływanie korzeni, zgodnie z dokumentacją danego wyrobu lub systemu. (dachy zielone i zazielenienie budynków)

I

Infiltracja
Wnikanie wody z powierzchni w głąb gruntu lub innego ośrodka porowatego. Nie oznacza tego samego co retencja, choć procesy te mogą współwystępować. (termin hydrologiczny)
Infiltracja wód opadowych
Przenikanie opadu z powierzchni w głąb gruntu, zależne od jego przepuszczalności, uwilgotnienia i ukształtowania terenu. Nie jest równoznaczna z retencją. (gleba, woda i siedlisko)
Inspekcja drzewa
Uporządkowane oględziny i ocena drzewa, których zakres zależy od celu inspekcji oraz przyjętej procedury. Nie jest synonimem każdego badania specjalistycznego lub kompleksowej ekspertyzy. (termin branżowy)
Inwentaryzacja dendrologiczna
Zestawienie i opis drzew, często z określeniem gatunków, wymiarów i cech istotnych dla celu opracowania. Zakres inwentaryzacji powinien wynikać z zadania i potrzeb dokumentacji.
Inwentaryzacja zieleni
Rozpoznanie i opis zieleni występującej na określonym terenie, wykonane według potrzeb planistycznych lub inwestycyjnych. (inwestycje i technologia ochrony drzew)

K

Kalus
Tkanka przyranna, często określana w arborystyce jako tkanka kalusowa, uczestnicząca w zamykaniu uszkodzeń. W opisie drzew warto odróżniać rozwój tkanek przyrannych od regeneracji utraconego drewna. (botanika i fizjologia drzew)
Kambium (miazga twórcza)
Boczna tkanka twórcza wytwarzająca drewno wtórne do wewnątrz oraz łyko wtórne na zewnątrz. Jest szczególnie istotna dla przyrostu drzewa na grubość. (botanika i fizjologia drzew)
Kapilarność gleby
Zjawisko przemieszczania się wody w drobnych porach podłoża w wyniku sił kapilarnych. Wpływa na dostępność wody w strefie korzeniowej. (gleba, woda i siedlisko)
Karta drzewa
Ustrukturyzowany zapis cech, pomiarów i obserwacji jednego drzewa sporządzany do określonego celu. (diagnostyka i ekspertyzy)
Karta ewidencyjna zabytku
Dokument służący ewidencji i opisowi zabytku; nie jest samodzielnie równoznaczny z wpisem do rejestru. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Klasa ryzyka drzewa
Kategoria stosowana w wybranej metodyce oceny ryzyka; wymaga wskazania konkretnej skali i jej kryteriów. (diagnostyka i ekspertyzy)
Kolidujące drzewo
Drzewo pozostające w konflikcie przestrzennym lub funkcjonalnym z projektowaną inwestycją, co nie przesądza automatycznie o jego usunięciu. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Kolizja inwestycyjna
Sytuacja, w której planowana infrastruktura lub roboty mogą naruszać przestrzeń albo warunki potrzebne do zachowania drzewa.
Kompensacja przyrodnicza
Zespół działań służących wyrównywaniu negatywnych oddziaływań na przyrodę. Jej znaczenie w konkretnym postępowaniu zależy od podstawy prawnej i dokumentacji.
Kompleks sorpcyjny gleby
Zespół składników gleby zdolnych do wiązania i wymiany jonów; ma znaczenie dla dostępności składników pokarmowych i właściwości chemicznych podłoża. (gleba, woda i siedlisko)
Kontrola okresowa drzewa
Powtarzane według określonego harmonogramu oględziny lub oceny umożliwiające śledzenie zmian stanu. (diagnostyka i ekspertyzy)
Kora
Zewnętrzne tkanki pnia, gałęzi i korzeni położone na zewnątrz kambium; pełnią funkcje ochronne i transportowe. W języku potocznym nazwa bywa zawężana do martwej warstwy zewnętrznej. (botanika i fizjologia drzew)
Korona asymetryczna
Korona rozwinięta nierównomiernie w różnych kierunkach; może wynikać z konkurencji, zacienienia, cięć lub warunków wzrostu i wymaga uwzględnienia przy ocenie obciążeń. (dendrometria i drzewostan)
Korona drzewa
Nadziemna część drzewa obejmująca system gałęzi i pędów wraz z ulistnieniem. Jej budowa, asymetria i stan mają znaczenie dla diagnostyki oraz oceny oddziaływań wiatru. (botanika i fizjologia drzew)
Korona wtórna
Układ pędów i gałęzi odtwarzający się po uszkodzeniu lub silnej redukcji wcześniejszej korony. Jego struktura i sposób przytwierdzenia gałęzi wymagają indywidualnej oceny. (dendrometria i drzewostan)
Koronowanie drzewa
Niejednoznaczne określenie potoczne silnych cięć; dokumentacja powinna wskazywać rzeczywisty rodzaj zabiegu. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Korytarz ekologiczny
Obszar lub układ elementów środowiska ułatwiający przemieszczanie się organizmów i wymianę materiału genetycznego między siedliskami. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Korzenie absorpcyjne
Korzenie uczestniczące w pobieraniu wody i składników mineralnych. Ich rozmieszczenie zależy od warunków siedliskowych; nie należy zakładać, że pokrywają dokładnie obrys korony drzewa. (termin fizjologiczny)
Korzeń drzewa
Organ rośliny uczestniczący między innymi w pobieraniu i przewodzeniu wody oraz składników mineralnych, magazynowaniu substancji zapasowych i stabilizowaniu drzewa. W materiałach Jaremy odróżniany od całego systemu korzeniowego. (termin dendrologiczny)
Korzeń duszący
Korzeń przebiegający przy szyi korzeniowej lub pniu w sposób mogący wywoływać ucisk i zaburzać rozwój tkanek. Ocena jego znaczenia wymaga sprawdzenia rzeczywistego położenia. (botanika i fizjologia drzew)
Korzeń podporowy
Korzeń pełniący zwiększoną funkcję stabilizacyjną, niekiedy rozwijający się ponad powierzchnią gruntu lub w formie zgrubień; budowa zależy od gatunku i warunków siedliskowych. (botanika i fizjologia drzew)
Korzeń przybyszowy
Korzeń rozwijający się z części rośliny innej niż korzeń zarodkowy, na przykład z pędu. Jest to opis pochodzenia organu, a nie określenie metody zabezpieczania drzewa. (termin botaniczny)
Korzeń szkarpowy
Silnie spłaszczony lub deskowato rozszerzony korzeń wzmacniający podstawę pnia. Termin bywa używany także jako korzeń skarpowy lub deskowy; występuje zwłaszcza u określonych gatunków. (botanika i fizjologia drzew)
Kserofity
Rośliny wykazujące przystosowania umożliwiające funkcjonowanie przy niewielkiej dostępności wody, np. przez ograniczanie jej strat lub magazynowanie. (termin hydrologiczny)

L

Liść
Organ rośliny uczestniczący przede wszystkim w fotosyntezie, wymianie gazowej i transpiracji. Jego budowa, wielkość i trwałość są zróżnicowane gatunkowo. (botanika i fizjologia drzew)

Ł

Łyko wtórne
Część floemu powstająca w wyniku działania kambium. Uczestniczy w transporcie substancji organicznych i może być uszkadzana przy głębokich ranach kory. (botanika i fizjologia drzew)

M

Martwa gałąź
Gałąź pozbawiona żywych tkanek, której pozostawienie albo usunięcie zależy m.in. od wielkości i sposobu użytkowania otoczenia. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Martwe drewno
Martwe fragmenty pni, gałęzi lub całe obumarłe drzewa, stanowiące siedlisko wielu organizmów. Ich pozostawienie wymaga równoważenia wartości przyrodniczych z bezpieczeństwem użytkowania terenu. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Mata chłonno-ochronna
Warstwa techniczna stosowana w niektórych dachach zielonych w celu ochrony innych warstw przed uszkodzeniami oraz czasowego zatrzymywania części wody. (termin techniczny)
Materia organiczna gleby
Resztki organizmów i związki organiczne obecne w glebie na różnych etapach rozkładu. Współkształtują strukturę, retencję i aktywność biologiczną podłoża. (gleba, woda i siedlisko)
Melioracja
Działania zmieniające stosunki wodne i warunki użytkowania terenu; mogą obejmować odwadnianie lub nawodnienie. W sąsiedztwie drzew wymagają oceny skutków dla siedliska. (gleba, woda i siedlisko)
Mezofity
Rośliny o wymaganiach wodnych związanych z umiarkowaną dostępnością wilgoci, niedostosowane skrajnie ani do trwałego zalania, ani do silnej suszy. (termin hydrologiczny)
Miazga (kambium)
Warstwa komórek merystematycznych tworzących drewno i łyko wtórne. Uszkodzenie znacznego odcinka obwodu kambium może ograniczyć przyrost i transport substancji w drzewie. (botanika i fizjologia drzew)
Miękisz
Tkanka roślinna zbudowana z żywych komórek, pełniąca różne funkcje, w tym magazynowanie, fotosyntezę lub udział w reakcjach na zranienia. (botanika i fizjologia drzew)
Mikoryza
Współżycie korzeni roślin z grzybami, mogące wspomagać pobieranie określonych składników mineralnych i wody. Rodzaj i znaczenie mikoryzy zależą od partnerów oraz warunków siedliskowych. (botanika i fizjologia drzew)
Misa podlewowa
Uformowane zagłębienie lub obwałowanie wokół rośliny, ułatwiające kierowanie wody do wyznaczonej części strefy korzeniowej podczas podlewania. (termin hydrologiczny)
Monitoring drzewa po inwestycji
Obserwacja stanu drzewa po robotach, pomagająca wykrywać późniejsze skutki ingerencji i planować dalsze działania. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Mulczowanie
Pokrywanie powierzchni gleby odpowiednim materiałem ograniczającym m.in. parowanie oraz rozwój części chwastów. Grubość i sposób ułożenia nie powinny pogarszać warunków przy szyi korzeniowej. (gleba, woda i siedlisko)

N

Nadzór dendrologiczny
Kontrola sposobu prowadzenia działań związanych z drzewami, w tym realizacji uzgodnionych zabezpieczeń i oceny napotkanych kolizji.
Nadzór inwestorski
Kontrola robót w interesie inwestora w zakresie wynikającym z właściwej funkcji i przepisów; nie jest synonimem nadzoru dendrologicznego. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Nalot drzew
Najmłodsze pokolenie drzew powstałych z samosiewu, stosowane zwłaszcza jako pojęcie w opisie odnowienia drzewostanu. (dendrometria i drzewostan)
Napływy korzeniowe
Wykształcone w dolnej części pnia zgrubienia związane z nasadą korzeni. Ich obecność i kształt zależą od budowy drzewa i warunków wzrostu. (termin morfologiczny)
Nasadzenia zastępcze
Nasadzenie drzew lub krzewów przewidziane jako działanie związane z usuwaniem zieleni na zasadach określonych we właściwej procedurze. Nie jest automatycznie tożsame z każdą formą kompensacji przyrodniczej. (termin z postępowań dotyczących zieleni)
Nawadnianie uzupełniające drzew
Dostarczanie dodatkowej wody do strefy korzeniowej, gdy opady i zasoby w podłożu nie pokrywają potrzeb drzewa w określonych warunkach. (termin hydrologiczny)
Nawierzchnia przepuszczalna
Nawierzchnia umożliwiająca przenikanie części wody, której skuteczność zależy również od podbudowy i utrzymania. (inwestycje i technologia ochrony drzew)

O

Obciążenie wiatrem
Oddziaływanie przepływu powietrza na koronę i inne części drzewa, zależne także od położenia oraz warunków otoczenia. (diagnostyka i ekspertyzy)
Obrączka gałęziowa
Struktura u nasady gałęzi pomocna przy wyznaczaniu prawidłowej linii cięcia. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Obszar chronionego krajobrazu
Ustawowa forma ochrony przyrody obejmująca wyróżniające się krajobrazowo tereny o określonych wartościach przyrodniczych i możliwości pełnienia funkcji korytarzy ekologicznych. (termin prawno-przyrodniczy)
Obwód pnia
Długość obrysu pnia mierzona taśmą na ustalonej wysokości. Porównywanie danych wymaga podawania wysokości pomiaru oraz zasad postępowania z drzewami nietypowymi. (dendrometria i drzewostan)
Ocena kondycji drzewa
Rozpoznanie cech życiowych, takich jak wzrost, ulistnienie i zamieranie pędów; nie jest tożsama z oceną ryzyka złamania. (diagnostyka i ekspertyzy)
Ocena ryzyka związanego z drzewem
Analiza możliwości wystąpienia niepożądanego zdarzenia i jego konsekwencji w określonym miejscu i czasie. (diagnostyka i ekspertyzy)
Ocena statyki drzewa
Rozpoznanie stabilności i zdolności drzewa lub jego części do przenoszenia obciążeń przy użyciu właściwych metod. (diagnostyka i ekspertyzy)
Ocena wizualna drzewa
Oględziny widocznych cech budowy i stanu drzewa, niewystarczające do rozpoznania wszystkich zmian wewnętrznych. (diagnostyka i ekspertyzy)
Ochrona gatunkowa
Forma ochrony prawnej określonych gatunków roślin, zwierząt lub grzybów, wraz z właściwymi zakazami i wyjątkami. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Ochrona konserwatorska zieleni
Działania zmierzające do zachowania wartości zabytkowych parku, ogrodu lub innego historycznego założenia zieleni. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Ochrona korzeni podczas wykopów
Rozwiązania zmniejszające ryzyko uszkodzenia korzeni przez rozpoznanie, właściwy sposób kopania i nadzór. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Ochrona otoczenia zabytku
Działania mające zachować wartości przestrzenne i widokowe w sąsiedztwie zabytku, w granicach odpowiedniej ochrony formalnej i ustaleń konserwatorskich. (termin prawno-przyrodniczy)
Ochrona pomników przyrody
Działania odnoszące się do obiektów ustanowionych pomnikami przyrody, z uwzględnieniem ustawowych zakazów i właściwych aktów. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Ochrona stanowisk lęgowych ptaków
Uwzględnienie obecności ptaków, ich gniazd i siedlisk podczas planowania działań mogących oddziaływać na gatunki objęte ochroną. (termin prawno-przyrodniczy)
Odczyn gleby (pH)
Miara kwasowości lub zasadowości podłoża, wpływająca na dostępność wielu składników pokarmowych i aktywność organizmów. Wymagania poszczególnych gatunków drzew są zróżnicowane. (gleba, woda i siedlisko)
Oddychanie komórkowe
Proces pozyskiwania energii z rozkładu związków organicznych, zachodzący także w korzeniach. Wymaga odpowiednich warunków, w tym dostępu tlenu dla oddychania tlenowego. (botanika i fizjologia drzew)
Odwiert sterowany
Technologia przewiertu o kontrolowanej trasie, wykorzystywana m.in. do wykonywania sieci podziemnych, także z uwzględnieniem drzew. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Odwodnienie awaryjne dachu
Dodatkowa droga odprowadzania nadmiaru wody, dobierana zgodnie z projektem instalacji odwodnieniowej. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Odziomek
Dolna część pnia drzewa, w rejonie jego przejścia w korzenie. Nie należy utożsamiać odziomka z bryłą korzeniową ani całym systemem korzeniowym. (termin dendrologiczny)
Oględziny w postępowaniu administracyjnym
Czynność dowodowa polegająca na bezpośrednim rozpoznaniu przedmiotu sprawy w zakresie wynikającym z przepisów. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Ogławianie drzewa
Radykalne skracanie pnia lub głównych konarów, zwykle tworzące duże rany i zmieniające rozwój korony. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Ogrodzenie ochronne drzewa
Wygrodzenie wydzielające strefę przeznaczoną do ochrony przed ruchem sprzętu, składowaniem i innymi ingerencjami. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Ogród na stropodachu
Założenie zieleni wykonane ponad konstrukcją stropodachu, często wymagające współpracy projektanta konstrukcji, hydroizolacji i zieleni. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Operat dendrologiczny
Opracowanie porządkujące informacje o drzewach i zieleni dla celu projektowego lub inwestycyjnego. Zakres zależy od zamówienia oraz stosowanego standardu; sama nazwa nie oznacza jednego, prawnie narzuconego formularza. (termin dokumentacji branżowej)
Opinia specjalistyczna
Uzasadniona ocena wybranego zagadnienia technicznego lub przyrodniczego. Jej zakres może być węższy niż kompleksowej ekspertyzy.
Osiadanie gruntu po odwodnieniu
Obniżenie poziomu terenu wynikające z przemian i zagęszczania ośrodka gruntowego po zmianie warunków wodnych; skala zależy od rodzaju gruntu i technologii. (termin hydrologiczny)
Owad saproksyliczny
Owad związany w części cyklu życiowego z martwym lub zamierającym drewnem bądź organizmami zasiedlającymi takie drewno. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Owocnik grzyba
Struktura wytwarzająca zarodniki przez określone grzyby; wymaga interpretacji wraz z innymi obserwacjami drzewa. (diagnostyka i ekspertyzy)

P

Park krajobrazowy
Forma ochrony przyrody ustanawiana na podstawie ustawy, chroniąca obszary o szczególnych wartościach przyrodniczych i krajobrazowych. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Park narodowy
Ustawowa forma ochrony przyrody obejmująca obszar o szczególnych walorach i znaczeniu dla zachowania przyrody. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Park zabytkowy
Park będący przedmiotem ochrony zabytków. W praktyce prawnej nie wystarczy historyczny wiek roślinności: należy ustalić formalną podstawę i zakres ochrony konkretnego założenia. (termin związany z ochroną dziedzictwa)
Pas przeciwwietrzny drzew
Linowy lub pasowy układ drzew i krzewów mający ograniczać prędkość wiatru i jego oddziaływanie na chroniony teren. (termin prawno-przyrodniczy)
Pąk
Zawiązek pędu lub kwiatostanu, często osłonięty łuskami. Rozmieszczenie i żywotność pąków wpływają na możliwości odtwarzania korony po uszkodzeniach. (botanika i fizjologia drzew)
Peryderma
Wtórna tkanka okrywająca części rośliny, wytwarzana między innymi przez fellogen. Pełni funkcję ochronną i różni się od pierwotnej skórki. (botanika i fizjologia drzew)
Pęd odroślowy
Pęd rozwijający się z pąków na starszych częściach rośliny lub u jej podstawy, często w odpowiedzi na zmianę warunków, uszkodzenie albo zabieg. (botanika i fizjologia drzew)
Pęknięcie pnia
Szczelina lub rozdzielenie części pnia, której znaczenie mechaniczne zależy od położenia, rozmiaru i rodzaju uszkodzenia. (diagnostyka i ekspertyzy)
Pielęgnacja drzewa
Działania wspierające zachowanie drzewa, jego warunków życia oraz ograniczające uzasadnione zagrożenia; nie dotyczą wyłącznie korony. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Pień drzewa
Zwykle główna, zdrewniała oś nadziemna drzewa, łącząca podstawę z koroną. W przypadku drzew wielopniowych opis i pomiar wymagają uwzględnienia rzeczywistej budowy. (botanika i fizjologia drzew)
Pierśnica
Średnica pnia mierzona na przyjętej wysokości pierśnicowej, zwykle 1,3 m nad gruntem w pomiarach leśnych; sposób pomiaru na zboczu czy przy zgrubieniach określa stosowana metoda. (dendrometria i drzewostan)
Plan organizacji robót w sąsiedztwie drzew
Opis kolejności, sposobu i rozmieszczenia działań na budowie ograniczających niekorzystne oddziaływania na drzewa. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Pnącze
Roślina o pędach wykorzystujących podporę lub inne mechanizmy wspinania się, stosowana m.in. w zazielenianiu elewacji i konstrukcji. (termin prawno-przyrodniczy)
Pochodzenie drzewostanu
Sposób powstania drzewostanu, zwykle określany jako naturalny lub sztuczny, np. z samosiewu, odrośli albo nasadzeń. (termin prawno-przyrodniczy)
Podkrzesywanie korony
Usuwanie wybranych niżej położonych gałęzi w celu zwiększenia prześwitu, z poszanowaniem struktury drzewa. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Podłoże dla żyjącej ściany
Materiał zapewniający roślinom warunki rozwoju w systemie pionowego zazielenienia, często wymagający instalacji nawadniającej. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Podłoże konstrukcyjne dla drzew
Specjalnie zaprojektowana mieszanka lub struktura łącząca funkcję przenoszenia obciążeń i zapewnienia przestrzeni wzrostu korzeni. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Podrost
Młode pokolenie drzew rosnące pod okapem starszego drzewostanu lub w jego sąsiedztwie, które przekroczyło fazę nalotu. (dendrometria i drzewostan)
Podszyt
Warstwa roślinności drzewiastej i krzewiastej występująca pod głównym okapem drzewostanu, wpływająca na warunki siedliskowe i strukturę roślinności. (dendrometria i drzewostan)
Pokrój drzewa
Zewnętrzna postać rośliny wynikająca z cech gatunkowych, wieku, siedliska i historii wzrostu. Może być modyfikowana przez cięcia i oddziaływania otoczenia. (dendrometria i drzewostan)
Powierzchnia biologicznie czynna
Pojęcie określone w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, art. 2 pkt 28. W odróżnieniu od pojęcia terenu biologicznie czynnego z warunków technicznych jego zakres należy odczytywać w kontekście tej ustawy. (definicja legalna w planowaniu przestrzennym)
Poziomy zasięg korzeni absorpcyjnych
Zasięg boczny części korzeni wyspecjalizowanych w pobieraniu wody i składników mineralnych, zależny od rzeczywistych warunków glebowych i dostępności zasobów. (termin dendrologiczny)
Poziomy zasięg systemu korzeniowego
Zasięg rozwoju systemu korzeniowego rozpatrywany w rzucie poziomym. Może różnić się od zasięgu korzeni absorpcyjnych oraz od obszaru przyjmowanego do ochrony podczas inwestycji. (termin dendrometryczny)
Pozwolenie konserwatorskie
Rozstrzygnięcie właściwego organu ochrony zabytków wymagane dla określonych rodzajów działań i form ochrony. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Prace linowe na drzewach
Techniki dostępu i pracy na wysokości z użyciem sprzętu linowego, wymagające wyszkolenia i zabezpieczeń. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Prace ziemne w strefie korzeni
Roboty ingerujące w grunt potencjalnie zajmowany przez korzenie, mogące wpływać na ich zachowanie i warunki siedliskowe. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Projekt ochrony zieleni
Dokumentacja opisująca planowane środki i organizację ochrony drzew oraz innej zieleni podczas robót. W standardach branżowych może obejmować m.in. strefy ochrony, zasady prowadzenia prac i nadzór. (termin projektowy)
Próba obciążeniowa drzewa
Kontrolowane obciążenie drzewa z pomiarem reakcji, analizowane według określonego modelu; nie jest gwarancją zerowego ryzyka. (diagnostyka i ekspertyzy)
Próchnica glebowa
Względnie trwała część materii organicznej powstała w procesach jej przemian. Wpływa na właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne gleby. (gleba, woda i siedlisko)
Przebudowa korony
Planowane w czasie kształtowanie korony przez zabiegi odpowiadające jej aktualnej budowie i kondycji. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Przemieszczanie drzew
Zmiana położenia rosnącego drzewa z wykorzystaniem odpowiednio dobranej technologii. Nie jest to zabieg rutynowy i wymaga analizy ryzyka.
Przemieszczenie drzewa bez podnoszenia
Przesunięcie drzewa wraz z przygotowaną bryłą po wyznaczonej trasie, bez pełnego unoszenia egzemplarza. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Przepuszczalność gleby
Zdolność gruntu do przewodzenia wody, zależna między innymi od uziarnienia, struktury i zagęszczenia. Duża przepuszczalność nie oznacza automatycznie wysokiej retencji. (gleba, woda i siedlisko)
Przesadzenie drzewa
Przeniesienie drzewa na inne stanowisko wraz z odpowiednio przygotowaną częścią podłoża i korzeni, według dobranej technologii. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Przewodzenie wody w ksylemie
Transport wody i rozpuszczonych składników mineralnych przez elementy drewna od korzeni ku częściom nadziemnym; jest związany między innymi z transpiracją. (botanika i fizjologia drzew)
Przygotowanie bryły korzeniowej
Czynności rozpoznania, wydzielenia i zabezpieczenia części podłoża oraz korzeni na potrzeby przemieszczenia. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Przyrost roczny drewna
Warstwa drewna wytworzona podczas danego okresu wegetacyjnego. Układ słojów może odzwierciedlać warunki wzrostu, lecz interpretacja wymaga uwzględnienia gatunku i stanowiska. (botanika i fizjologia drzew)

R

Rana drzewa
Miejsce uszkodzenia tkanek, w którym mogą powstawać tkanki przyranne, bez odtworzenia identycznej pierwotnej struktury drewna. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Redukcja systemu korzeniowego
Utrata lub celowe ograniczenie części korzeni drzewa wskutek prac, zabiegów lub oddziaływań środowiskowych. Skutki zależą od lokalizacji, skali i rodzaju uszkodzenia. (termin dendrologiczny)
Rejestr zabytków
Urzędowy rejestr obejmujący obiekty wpisane w przewidzianej prawem procedurze; o zakresie ochrony decydują właściwe dokumenty. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Retencja dachu zielonego
Zatrzymywanie opadu przez warstwy zazielenienia i dodatkowe elementy, zależne od projektu oraz wcześniejszego uwilgotnienia. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Retencja glebowa
Zatrzymywanie wody w porach i na powierzchni cząstek gleby. Ilość wody dostępnej dla roślin zależy od rodzaju podłoża oraz siły jej związania. (gleba, woda i siedlisko)
Retencja wód opadowych
Zatrzymywanie wody opadowej przez określony czas, m.in. w glebie, substracie lub układach retencyjnych. Jest odrębna od infiltracji, czyli przemieszczania się wody w głąb podłoża. (termin hydrologiczny)
Rezerwat przyrody
Forma ochrony ustanawiana na podstawie ustawy dla obszarów i elementów przyrody o szczególnej wartości. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Rozkład drewna
Biologiczna degradacja składników drewna, prowadzona przede wszystkim przez grzyby i inne organizmy. (diagnostyka i ekspertyzy)
Rozwidlenie z zakorkiem
Połączenie konarów zawierające zakorek, czyli korę wrośniętą między osie, potencjalnie wpływającą na właściwości mechaniczne rozwidlenia. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Rów technologiczny
Wykop służący wykonaniu określonego zakresu robót, którego wpływ na korzenie zależy od położenia i metody. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Równowaga przyrodnicza
Stan wzajemnych powiązań między organizmami, człowiekiem i środowiskiem nieożywionym, który może być zaburzany przez określone oddziaływania. (termin prawno-przyrodniczy)
Rzeczoznawca
Specjalista sporządzający ocenę lub opinię w określonej dziedzinie, którego formalny status i uprawnienia zależą od podstawy ich nadania lub wykonywanej funkcji. (termin prawno-przyrodniczy)

S

Siedlisko drzewa
Zespół warunków środowiskowych, w jakich rośnie drzewo, obejmujący między innymi glebę, wodę, światło, temperaturę i oddziaływania otoczenia. (gleba, woda i siedlisko)
Siedlisko przyrodnicze
Obszar lądowy lub wodny wyróżniany na podstawie cech geograficznych, abiotycznych i biotycznych. W przepisach przyrodniczych termin ma szczegółowy zakres zależny od aktu. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Skład gatunkowy drzewostanu
Udział poszczególnych gatunków drzew w danym drzewostanie, określany według przyjętej metody, np. liczebności, powierzchni przekroju lub udziału w zasobności. (dendrometria i drzewostan)
Słoje roczne
Widoczne w przekroju drewna strefy przyrostu powstające w kolejnych sezonach. Nie w każdym przypadku ich liczenie daje bez dodatkowych zastrzeżeń dokładny wiek drzewa. (botanika i fizjologia drzew)
Starodrzew
Określenie starszych drzew lub zespołów drzew o znacznej dojrzałości; bez podania kryteriów nie stanowi jednolitej klasy dendrometrycznej ani samodzielnej formy ochrony prawnej. (dendrometria i drzewostan)
Strefa aeracji gruntu
Część profilu gruntowego, w której pory są wypełnione mieszaniną powietrza i wody; w hydrogeologii odpowiada strefie nienasyconej. (termin hydrologiczny)
Strefa merystematyczna korzenia
Strefa wzrostu korzenia z komórkami intensywnie dzielącymi się, położona w pobliżu wierzchołka, osłonięta czapeczką korzeniową. (termin dendrologiczny)
Strefa nasycona gruntu
Część ośrodka gruntowego, w której przestrzenie porowe są zasadniczo wypełnione wodą. Długotrwałe podtopienie może ograniczać dostęp tlenu do korzeni. (gleba, woda i siedlisko)
Strefa nienasycona gruntu
Warstwa gruntu powyżej poziomu pełnego nasycenia wodą, w której pory zawierają powietrze i wodę. Jej właściwości są istotne dla aktywnych korzeni. (gleba, woda i siedlisko)
Strefa ochronna korzeni
Obszar odnoszący się do ochrony części podziemnej drzewa. W materiałach dendrometrycznych może być określany według przyjętej metody, dlatego nie należy utożsamiać go automatycznie z każdą definicją strefy ochrony drzewa. (termin z opracowań technicznych)
Strefa ochrony drzewa
Obszar, w którym ogranicza się działania mogące uszkodzić drzewo albo pogorszyć jego warunki życia. Jej sposób wyznaczenia musi uwzględniać cel i przyjętą metodę.
Strefa saturacji gruntu
Część profilu gruntowego, w której przestrzenie porowe są zasadniczo wypełnione wodą; odpowiada strefie nasycenia. (termin hydrologiczny)
Strefa włośnikowa korzenia
Odcinek młodego korzenia, na którym w określonej fazie rozwoju występują włośniki zwiększające powierzchnię kontaktu z podłożem. (termin dendrologiczny)
Strefa wydłużania korzenia
Odcinek za strefą podziałów komórkowych, w którym komórki zwiększają rozmiary, powodując wzrost młodego korzenia na długość. (termin dendrologiczny)
Stres suszy
Stan, w którym niedostatek dostępnej wody ogranicza procesy życiowe rośliny. Objawy zależą od gatunku, czasu trwania i innych czynników siedliskowych. (gleba, woda i siedlisko)
Struktura pionowa drzewostanu
Rozmieszczenie roślinności na różnych wysokościach, m.in. warstwa koron, podrost i podszyt. Może kształtować warunki światła i bioróżnorodność siedliska. (dendrometria i drzewostan)
Substrat glebowy
Przygotowane podłoże do wzrostu roślin, którego skład i parametry powinny odpowiadać wymaganiom gatunków i miejscu zastosowania. Nie każdy materiał oznaczany jako ziemia urodzajna jest równoważny. (gleba, woda i siedlisko)
Substrat wegetacyjny
Przygotowane podłoże dla roślin w systemie zazielenienia, o parametrach fizycznych i chemicznych dobranych do wymagań roślin oraz układu technicznego. (termin technologiczny)
Suchoczub
Zamieranie wierzchołkowej części drzewa lub korony; objaw wymagający ustalenia przyczyny. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Sukcesja ekologiczna
Proces stopniowych zmian składu i struktury zbiorowisk organizmów na danym obszarze, wynikający z ich wzajemnych oddziaływań i zmian środowiska. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Susza glebowa
Niedostatek wody dostępnej w profilu glebowym względem potrzeb roślin; jej występowanie nie musi pokrywać się dokładnie z okresem bez opadów. (gleba, woda i siedlisko)
System korzeniowy
Zespół korzeni drzewa odpowiedzialny m.in. za pobieranie wody i składników mineralnych oraz zakotwiczenie rośliny; jego rozmieszczenie zależy od lokalnych warunków.
System nawadniania dachu zielonego
Instalacja uzupełniająca dostępność wody dla roślin zgodnie z wymaganiami przyjętego rozwiązania. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Szyja korzeniowa
Strefa przejścia między pniem a systemem korzeniowym, istotna dla oceny sposobu posadzenia, zmian poziomu gruntu i ewentualnych nieprawidłowości u podstawy drzewa. (botanika i fizjologia drzew)

T

Teren biologicznie czynny
Definicja legalna występująca w rozporządzeniu określającym warunki techniczne budynków (§ 3 pkt 22). Nie jest terminem tożsamym w każdym kontekście z „powierzchnią biologicznie czynną” z ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Zobacz wyjaśnienie różnic.
Tomografia akustyczna drzewa
Metoda pośredniej oceny niejednorodności przekroju pnia na podstawie przebiegu fal między czujnikami, wymagająca interpretacji specjalisty. (diagnostyka i ekspertyzy)
Transpiracja
Utrata wody w postaci pary z powierzchni rośliny, przede wszystkim poprzez aparaty szparkowe. Współkształtuje bilans wodny drzewa i transport wody. (botanika i fizjologia drzew)
Twardziel
Wewnętrzna część drewna wielu drzew, zwykle nieuczestnicząca w aktywnym przewodzeniu wody. Jej powstawanie i właściwości zależą od gatunku. (botanika i fizjologia drzew)

U

Ubytek wgłębny
Miejsce utraty części drewna lub innych tkanek tworzące zagłębienie; jego znaczenie zależy od lokalizacji i zakresu. (diagnostyka i ekspertyzy)
Usługi ekosystemowe
Korzyści, jakie ludzie odnoszą z funkcjonowania ekosystemów, np. regulacja temperatury, retencja wody lub walory rekreacyjne. Wyrażenie ich wartości zależy od metody oceny. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Uziarnienie gleby
Udział frakcji cząstek mineralnych o różnych średnicach, wpływający na przepływ wody, warunki powietrzne i właściwości mechaniczne podłoża. (gleba, woda i siedlisko)
Użytek ekologiczny
Ustawowa forma ochrony wybranych pozostałości ekosystemów ważnych dla różnorodności biologicznej. (prawo, procedury i ochrona zabytków)

W

Warstwa drenażowa
Warstwa przeznaczona do odprowadzania nadmiaru wody w określonym systemie, niekiedy łącząca tę funkcję z retencją. Nie może być projektowana w oderwaniu od systemu odwodnienia dachu. (termin technologiczny)
Warstwa filtracyjna
Warstwa ograniczająca przemieszczanie cząstek substratu do drenażu przy zachowaniu odpowiednich warunków przepływu. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Warstwa próchniczna
Poziom gleby zwykle wzbogacony w materię organiczną, często istotny dla biologicznej aktywności i rozwoju części korzeni; jego cechy zależą od typu gleby. (gleba, woda i siedlisko)
Warstwa retencyjna
Element układu zazielenienia służący okresowemu gromadzeniu wody. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Warstwa roślinna dachu zielonego
Roślinność stanowiąca część biologiczną systemu zazielenienia dachu, której skład i sposób utrzymania są dostosowane do technologii i siedliska. (termin techniczny)
Warstwa rozdzielająca
Warstwa oddzielająca materiały i zabezpieczająca działanie sąsiednich elementów układu technicznego. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Warstwa spadkowa dachu zielonego
Warstwa konstrukcyjno-techniczna nadająca odpowiednie spadki w kierunku zaprojektowanego odwodnienia, stosowana w określonych rozwiązaniach dachowych. (termin techniczny)
Wartość graniczna zbliżenia do drzewa
Wielkość stosowana w określonych metodach oceny dopuszczalnej odległości inwestycji od pnia w sytuacji potencjalnej ingerencji w system korzeniowy. (termin dendrologiczny)
Wiązanie elastyczne korony
System zabezpieczenia mechanicznego wybranych konarów, wymagający prawidłowego doboru, montażu i kontroli. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Wiązka przewodząca
Zespół tkanek uczestniczących w transporcie substancji wewnątrz rośliny, zwykle obejmujący drewno i łyko. Ich budowa zależy od typu organu i grupy roślin. (botanika i fizjologia drzew)
Wiek drzewa
Liczba lat życia drzewa, nie zawsze możliwa do precyzyjnego ustalenia bez dokumentacji lub badań. Szacunki oparte na wymiarach pnia są obarczone niepewnością. (dendrometria i drzewostan)
Wierzchołek drzewa
Najwyżej położona część głównej osi wzrostu lub korony; przy drzewach wielowierzchołkowych opis wymaga uwzględnienia ich rzeczywistej budowy. (dendrometria i drzewostan)
Wigor drzewa
Określenie zdolności drzewa do wzrostu i reagowania na warunki środowiska; w diagnostyce wymaga wskazania obserwowanych cech, a nie traktowania go jako jednej, bezpośrednio mierzalnej wartości. (botanika i fizjologia drzew)
Wniosek z ekspertyzy
Odpowiedź na określone pytanie oparta na zebranych danych i analizie, z podaniem przesłanek oraz ograniczeń rozpoznania. (diagnostyka i ekspertyzy)
Woda błonkowata
Woda utrzymywana na powierzchni cząstek gleby w postaci cienkich warstw wskutek oddziaływań między wodą a materiałem gruntowym. (termin hydrologiczny)
Woda grawitacyjna
Woda przemieszczająca się przez grunt pod wpływem grawitacji; jej odpływ zależy od budowy i przepuszczalności podłoża. (gleba, woda i siedlisko)
Woda gruntowa
Woda występująca w strefie nasycenia pod powierzchnią terenu. Zmiana jej poziomu może wpływać na zaopatrzenie drzew w wodę i warunki tlenowe korzeni. (gleba, woda i siedlisko)
Woda higroskopowa
Woda silnie związana z powierzchnią cząstek gleby, zazwyczaj bardzo trudno dostępna dla systemu korzeniowego. (termin hydrologiczny)
Woda kapilarna
Woda utrzymywana i przemieszczająca się w drobnych porach gruntu pod wpływem sił kapilarnych; część tej wody może być dostępna dla roślin. (termin hydrologiczny)
Woda łatwo dostępna
Część wody zatrzymanej w podłożu, którą korzenie mogą pobierać przy relatywnie niewielkim nakładzie energetycznym; zakres zależy od gatunku i właściwości gruntu. (gleba, woda i siedlisko)
Woda tkankowa
Woda znajdująca się w tkankach rośliny, uczestnicząca m.in. w transporcie, reakcjach biochemicznych i utrzymywaniu turgoru komórek. (termin hydrologiczny)
Wojewódzki konserwator zabytków
Organ realizujący ustawowe zadania ochrony zabytków w województwie. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Wpis do rejestru zabytków
Formalne objęcie obiektu określoną formą ochrony na podstawie właściwego rozstrzygnięcia. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Wpust dachowy
Element odprowadzania wody z dachu, który przy zazielenieniu musi pozostać dostępny do kontroli. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Wykop kontrolny korzeni
Miejscowe odsłonięcie lub rozpoznanie przebiegu korzeni przed doborem technologii robót. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Wysokość drzewa
Odległość pionowa między poziomem podstawy a najwyższym punktem korony, mierzona według przyjętej metody. Nie jest równa długości pochylonego pnia. (dendrometria i drzewostan)

Z

Zabezpieczenie przeciwkorzeniowe
Rozwiązanie mające ograniczać ryzyko przerastania korzeni w kierunku warstw konstrukcyjnych. Wymagany układ i odporność dobiera się na podstawie dokumentacji danego systemu. (termin techniczny)
Zabieg arborystyczny
Specjalistyczna czynność wykonywana wobec drzewa w uzasadnionym celu ochronnym, pielęgnacyjnym lub technicznym. (arborystyka i pielęgnacja drzew)
Zadrzewienia śródpolne
Drzewa i krzewy występujące w krajobrazie rolniczym poza zwartymi kompleksami leśnymi, np. wzdłuż miedz, dróg i cieków lub w skupieniach śródpolnych. (termin prawno-przyrodniczy)
Zadrzewienie przydrożne
Drzewa lub ich grupy związane z drogą lub jej otoczeniem. Zakres zasad gospodarowania nimi zależy od lokalizacji, zarządcy i mających zastosowanie przepisów. (dendrometria i drzewostan)
Zagęszczenie gleby
Zmniejszenie objętości porów w gruncie pod wpływem obciążenia. Może ograniczać przepływ powietrza i wody w strefie korzeniowej.
Zamieranie korony
Postępujące obumieranie pędów i gałęzi, niekiedy rozpoczynające się w określonych częściach korony. Jest objawem wymagającym rozpoznania przyczyny, nie nazwą jednej choroby. (botanika i fizjologia drzew)
Zasięg systemu korzeniowego
Przestrzeń zajmowana przez korzenie danego drzewa, której wymiary i kształt zależą od gatunku, wieku, warunków glebowych oraz wcześniejszych ingerencji. (termin dendrologiczny)
Zasolenie gleby
Zwiększona zawartość soli rozpuszczalnych w podłożu. W środowisku miejskim bywa związana m.in. z zimowym utrzymaniem dróg i może powodować stres osmotyczny u drzew. (gleba, woda i siedlisko)
Zazielenienie pionowe
Zastosowanie roślin na pionowych powierzchniach lub konstrukcjach, obejmujące różne technologie i wymagania utrzymania. (dachy zielone i zazielenienie budynków)
Zdolność retencyjna podłoża
Możliwość zatrzymywania określonej ilości wody przez glebę lub substrat. Sama pojemność wodna nie przesądza, jaka część zatrzymanej wody będzie dostępna dla roślin. (gleba, woda i siedlisko)
Zespół przyrodniczo-krajobrazowy
Forma ochrony przyrody przewidziana w ustawie o ochronie przyrody, służąca ochronie fragmentów krajobrazu naturalnego i kulturowego ze względu na walory widokowe lub estetyczne. (ekologia i różnorodność biologiczna)
Zezwolenie na usunięcie drzewa lub krzewu
Decyzja wymagana w przewidzianych prawem przypadkach, z wyjątkami oraz właściwością organów określonymi w aktualnych przepisach. (prawo, procedury i ochrona zabytków)
Zgrubienie odziomkowe
Poszerzenie dolnej części pnia występujące w pobliżu przejścia w system korzeniowy, którego kształt i wielkość należy opisywać oddzielnie od samego obwodu pnia. (termin dendrologiczny)
Zieleń miejska
Zespół roślinności w przestrzeni miasta pełniący funkcje przyrodnicze, klimatyczne, kompozycyjne i społeczne, obejmujący różne formy zagospodarowania. (termin prawno-przyrodniczy)
Zieleń zabytkowa
Roślinność i historyczne założenia zieleni związane z obiektami o wartości zabytkowej. Konkretny przedmiot ochrony i obowiązki zależą od statusu nieruchomości i dokumentów jej ochrony. (termin zbiorczy, zależny od formy ochrony)
Zmiana rzędnej terenu
Podwyższenie lub obniżenie powierzchni gruntu wpływające potencjalnie na warunki wodno-powietrzne systemu korzeniowego. (inwestycje i technologia ochrony drzew)
Zwarcie koron
Stopień wzajemnego zbliżenia lub nakładania się rzutów koron drzew; pojęcie stosowane przy ocenie struktury drzewostanu. (dendrometria i drzewostan)
Zwierciadło wody gruntowej
Powierzchnia graniczna związana z poziomem wód gruntowych, której położenie może zmieniać się w czasie i pod wpływem odwodnienia. (termin hydrologiczny)

Ż

Żyjąca ściana
Rozwiązanie wykorzystujące rośliny do zazielenienia powierzchni pionowej, zwykle ze specjalnie przygotowanym podłożem i systemem utrzymania. Nie każda elewacja porośnięta pnączem jest tym samym typem systemu. (termin zazielenienia pionowego)
Żywotność drzewa
Prawidłowy przebieg procesów życiowych drzewa; pojęcie stosowane również w ustawie o ochronie przyrody. Ocena terenowa wymaga rozważenia wskaźników kondycji i warunków siedliskowych. (botanika i fizjologia drzew)

Materiały źródłowe i odpowiedzialność za terminologię

Dobór pojęć przygotowano po analizie tekstów Jaremy Andrzeja Rabińskiego: „Leksykon — słownik encyklopedyczny ochrony i pielęgnacji drzew” (1999), „Teren oraz powierzchnia biologicznie czynna” (2014), współautorskie „Podziały i rodzaje dachów zielonych” (2020) oraz „Korzeń, system korzeniowy drzewa i…” (wydanie 6, 2025). Terminologię dotyczącą inwestycji odniesiono również do standardu SODiZ 001:2021.

Terminy ze starszych opracowań nie są automatycznie aktualnymi definicjami legalnymi. Aktualność ustawowych określeń należy sprawdzać w urzędowym systemie ELI ↗.

Opracowanie redakcyjne na podstawie tematyki publikacji Jaremy Rabińskiego oraz branżowej terminologii. Definicje objaśniające nie zastępują brzmienia aktów prawnych i norm.

Powiązane: System korzeniowy a roboty ziemne i Zabezpieczanie drzew na placu budowy.

← Wróć do bazy wiedzy